Parytet – co to znaczy i jak działa w praktyce?

Parytet oznacza ustaloną równość albo stosunek dwóch wartości, na przykład proporcję kobiet i mężczyzn, relację walut lub porównanie siły nabywczej. Znaczenie tego pojęcia zależy od dziedziny, w której się pojawia. Sprawdź, jak działa parytet w prawie, życiu społecznym i gospodarce.

Parytet – co oznacza to pojęcie?

Słowo „parytet” pochodzi od łacińskiego paritas, czyli równość. W ogólnym ujęciu opisuje ustalony stosunek dwóch albo większej liczby wielkości. Może dotyczyć liczby osób, praw, wartości walut lub realnej siły nabywczej pieniędzy.

W prawie parytet oznacza często zagwarantowaną przepisami albo umową reprezentację określonych podmiotów. W naukach społecznych wiąże się z równym uczestnictwem grup, natomiast w ekonomii opisuje relację wymienną lub porównawczą. Nie zawsze oznacza idealne 50 do 50 – czasem wskazuje konkretny, wcześniej ustalony przelicznik.

Jak działa parytet płci?

Parytet płci dotyczy względnej równości liczby i proporcji kobiet oraz mężczyzn, a także dziewcząt i chłopców. Stosuje się go przy analizie reprezentacji w polityce, administracji, przedsiębiorstwach, uczelniach i organizacjach społecznych.

Wymiar liczbowy jest tylko jednym elementem. Równość może obejmować także możliwość podejmowania decyzji, dostęp do stanowisk, udział w debacie oraz równy wkład w życie prywatne i publiczne. Sam udział kobiet w danym gremium nie przesądza jeszcze o realnym wpływie na jego działania.

Parytet a kwoty

W praktyce parytet bywa realizowany przez kwoty, czyli administracyjne zarezerwowanie określonej liczby miejsc dla przedstawicieli grup słabiej reprezentowanych. Taki mechanizm zalicza się do dyskryminacji pozytywnej. Jego zadaniem jest ograniczenie marginalizacji ze względu na płeć, pochodzenie etniczne, rasę lub inne kryterium.

Przykładem może być wymóg, aby żadna z płci nie zajmowała mniej niż określony odsetek miejsc na liście wyborczej. Inny model zakłada naprzemienne umieszczanie kobiet i mężczyzn. Rozwiązanie powinno uwzględniać nie tylko liczbę kandydatów, lecz także ich pozycję i możliwość uzyskania mandatu.

Na czym polega parytet złota?

Parytet złota był systemem, w którym wartość waluty łączono bezpośrednio z ustaloną ilością kruszcu. Bank centralny zobowiązywał się do wymiany jednostki pieniądza na złoto, a państwo określało zawartość czystego metalu w jednostce monetarnej.

System opierał się na trzech zasadach: stałej wartości waluty w złocie, wymienialności banknotów oraz swobodnym przepływie kruszcu między państwami. Dzięki temu złoto pełniło funkcję środka płatniczego, miernika wartości i rezerwy.

Parytet złota ograniczał swobodę emisji pieniądza, ponieważ ilość banknotów musiała pozostawać powiązana z rezerwami kruszcu.

Historia standardu złota

Wielka Brytania przyjęła standard monety złotej w 1821 roku. Później ustawa The Bank Charter Act of 1844 podzieliła Bank Anglii na departament emisyjny i kredytowy oraz narzuciła związek emisji banknotów z rezerwami złota.

W 1900 roku Stany Zjednoczone ustaliły parytet na poziomie 20,67 USD za uncję złota. Niemcy przyjęły standard w 1871 roku, Francja w 1873, USA w 1879, a Japonia w 1897. Daty te pokazują, że system rozszerzał się stopniowo, choć każde państwo prowadziło własną politykę rezerw.

Dlaczego parytet złota przestał działać?

I wojna światowa gwałtownie zwiększyła wydatki państw. Rządy potrzebowały większej ilości pieniędzy, a ograniczenie wynikające z zasobów złota utrudniało finansowanie działań wojennych. Wiele państw zawiesiło wymienialność walut na kruszec.

Próby powrotu do systemu w okresie międzywojennym nie przyniosły trwałej stabilizacji. Wielka Brytania wróciła do standardu w 1925 roku po kursie przedwojennym, co przewartościowało funta i pogłębiło problemy gospodarcze. Kraj porzucił parytet w 1931 roku, a Stany Zjednoczone zakończyły wymienialność dla obywateli w 1933 roku.

Jak działał system z Bretton Woods?

W 1944 roku przedstawiciele 44 państw alianckich spotkali się w Bretton Woods w Stanach Zjednoczonych. Ustalony system powiązał waluty z dolarem amerykańskim, a dolar zachował wymienialność na złoto po kursie 35 USD za uncję.

Dolar pełnił funkcję światowej waluty rezerwowej, natomiast Międzynarodowy Fundusz Walutowy i Międzynarodowy Bank Odbudowy i Rozwoju miały wspierać stabilność powojennego porządku finansowego. Była to zmodyfikowana forma standardu złota, ponieważ większość walut nie była wymieniana bezpośrednio na kruszec.

Rosnąca liczba dolarów w obiegu przewyższała zasoby złota dostępne w amerykańskich rezerwach. W 1971 roku prezydent Richard Nixon zawiesił wymienialność dolara na złoto. Ten szok Nixona zakończył system z Bretton Woods i rozpoczął okres pieniądza fiducjarnego oraz płynnych kursów walutowych.

Co pokazuje parytet siły nabywczej?

Parytet siły nabywczej (PPP) służy do porównywania poziomu cen w różnych krajach. Zakłada, że podobny koszyk towarów i usług powinien mieć zbliżoną wartość po przeliczeniu za pomocą specjalnego wskaźnika, niezależnie od bieżącego kursu walutowego.

Koszyk obejmuje produkty i usługi reprezentujące model konsumpcji, na przykład pieczywo, masło, wizytę u fryzjera czy usługę hydraulika. Jego skład nie musi być identyczny w każdym państwie, ponieważ mieszkańcy mają inne zwyczaje, potrzeby i preferencje. Liczy się porównywalna użyteczność zestawu.

PPP a kurs walutowy

Nominalne wynagrodzenie nie mówi jeszcze, jak dużo można za nie kupić. Pensja wynosząca 10 000 jednostek waluty może zapewniać niższy poziom życia niż 7000 jednostek w kraju, gdzie mieszkania, żywność i usługi są tańsze.

Jeżeli analizowany koszyk kosztuje w Niemczech 10 euro, a w Polsce 30 zł, otrzymujemy relację cen dla tego konkretnego zestawu. Nie oznacza to, że w jednym kraju kupimy automatycznie trzy razy więcej. Wynik zależy od zakresu koszyka i struktury wydatków gospodarstw domowych.

Czym jest Price Level Index?

Price Level Index (PLI) pokazuje poziom cen w jednym kraju względem drugiego państwa albo określonej grupy państw. Wskaźnik otrzymuje się przez podzielenie wartości parytetu siły nabywczej przez kurs walutowy.

Gdy PLI wynosi 100, ceny odpowiadają przyjętemu poziomowi odniesienia. Wynik powyżej 100 wskazuje na wyższy poziom cen, a niższy – na niższy koszt porównywanego koszyka. Parytet nie jest więc kursem giełdowym, lecz narzędziem analitycznym stosowanym przy porównaniach gospodarczych.