Starodawne zakończenie listu – jak elegancko zakończyć korespondencję?

Starodawne zakończenie listu nie było wyłącznie grzecznościowym dodatkiem. Stanowiło kropkę nad i, która określała rangę adresata, stopień zażyłości oraz pozycję samego nadawcy. Dziś dawne formuły najlepiej sprawdzają się w zaproszeniach, listach okolicznościowych i korespondencji stylizowanej. Użyte bez wyczucia mogą jednak zabrzmieć sztucznie albo pretensjonalnie.

Dlaczego zakończenie listu miało dawniej tak duże znaczenie?

W XIX i na początku XX wieku list był wizytówką osoby piszącej. Liczył się nie tylko temat, lecz także papier, układ tekstu, sposób zwracania się do adresata i końcowa formuła. Etykieta listowa porządkowała relacje społeczne podobnie jak inne zasady savoir-vivre’u.

Ostatnie zdania zdradzały, czy nadawca pisze do osoby starszej, przełożonego, dygnitarza, krewnego czy bliskiego przyjaciela. Wyrażenia pełne uniżoności nie były wtedy żartem ani przesadą stylistyczną. Wynikały z przekonania, że język powinien jasno pokazywać istniejącą hierarchię.

Jak brzmiały dawne formuły zakończeń?

Poradnik Zwyczaje towarzyskie w ważniejszych okolicznościach życia przyjęte z 1900 roku podawał między innymi następujące wzory. Zachowuję ich dawną pisownię tylko w cytowanych formułach, ponieważ właśnie ona oddaje charakter epoki:

Szczególnie interesujące jest wyrażenie „najniższy sługa”. Nie oznaczało ono dosłownie deklaracji poddaństwa, lecz skrajną formę grzeczności wobec osoby o znacznie wyższej pozycji. Autor poradnika zaznaczał jednak, że zwrot ten „wyszło z mody” i należy go stosować wyłącznie wobec ministrów, dygnitarzy czy urzędników dworskich.

Baronowa Staffe w Zwyczajach towarzyskich z 1898 roku proponowała dla osób dobrze znanych formuły łagodniejsze i cieplejsze, między innymi:

• „Proszę przyjąć wyrazy prawdziwego szacunku, rzetelnej przyjaźni, mego przywiązania”.
• „Do miłego widzenia, Drogi Panie”.
• „Proszę o mnie pamiętać”.
• „Pozwól Pani złożyć u stóp Twoich wyznanie mojej głębokiej czci”.

Nie wszystkie dawne zwroty miały jednak ten sam status. „Mości Dobrodzieju” i „Panie Dobrodzieju” jeszcze pojawiały się w listach, lecz już na przełomie XIX i XX wieku uznawano je za niemodne. Sama epoka znała więc nie tylko sztywne reguły, ale też świadomość, że język grzeczności szybko się starzeje.

Jak dopasować zakończenie do adresata?

Najważniejsze były trzy czynniki: ranga adresata, jego wiek oraz stopień zażyłości. W „wielkim świecie” pomyłka w tytule lub zbyt poufała końcówka mogła zostać odebrana jako brak wychowania. Tytuły szlacheckie i urzędowe należało przywołać przynajmniej raz na początku listu, a także umieścić je na kopercie.

Do księcia kierowano słowa „Jaśnie Oświecony Książę”, a do hrabiego lub barona „Jaśnie Wielmożny Panie Hrabio” albo „Jaśnie Wielmożny Panie Baronie”. Takie formy nie były ozdobnikiem, lecz częścią obowiązującego kodu społecznego.

W relacji z osobą wyżej postawioną można było użyć słowa „sługa”, lecz dziś brzmi ono niemal zawsze anachronicznie. Do osoby starszej lepiej pasuje formuła akcentująca szacunek, na przykład „proszę przyjąć wyrazy głębokiego poważania”. Przy bliskim znajomym większy sens ma odwołanie do przyjaźni i przywiązania niż przesadna uniżoność.

To właśnie tutaj najłatwiej o błąd. Zakończenie „najniższy sługa” skierowane do kolegi, krewnego lub współczesnego przełożonego nie zabrzmi elegancko, tylko teatralnie. Dawna etykieta była rygorystyczna, ale jej formuł nie można przenosić mechanicznie do dzisiejszych relacji.

Jak używać starodawnych zakończeń dzisiaj?

Archaiczna formuła sprawdza się wtedy, gdy styl listu ma być świadomie podniosły. Dobrze pasuje do uroczystego papieru, odręcznej korespondencji i okazji, w której sama forma jest częścią przekazu. Najbezpieczniej wybrać jeden dawny akcent, zamiast stylizować każde zdanie.

Takie zakończenia można rozważyć w następujących sytuacjach:

• Zaproszenie ślubne lub jubileuszowe utrzymane w historyzującym stylu.
• List gratulacyjny, podziękowanie albo życzenia o uroczystym charakterze.
• Korespondencja inspirowana konkretną epoką, na przykład XIX wiekiem.
• List do osoby bardzo przywiązanej do tradycyjnych form i dawnego języka.
• Tekst literacki, rekonstrukcja historyczna lub scenariusz wymagający stylizacji.

Lepiej zrezygnować z nich w zwykłej korespondencji służbowej, wiadomości do rówieśnika i sytuacji, w której adresat nie zna konwencji. Szczególnie ostrożnie trzeba traktować „najniższego sługę”, „u stóp Twoich” oraz rozbudowane deklaracje czci. Jedna taka fraza może nadać listowi szlachetne brzmienie, ale kilka podobnych zwrotów szybko zmieni go w pastisz.

Najlepsze starodawne zakończenie listu nie polega więc na nagromadzeniu archaizmów. Powinno wskazywać szacunek, serdeczność albo dystans, a przy tym pasować do okazji i osoby, która otworzy kopertę. Współczesna elegancja zaczyna się od tej samej zasady co dawna etykieta: forma ma wyrażać stosunek do adresata, nie popisywać się sama dla siebie.